Centrum Badań Antropologicznych nad Prawosławiem
(CBAnP)

Antropologia prawosławia (1)

Za moment przełomowy dla wyodrębnienia się antropologii prawosławia z antropologii chrześcijaństwa uznajemy ukazanie się książki Eastern Christians in Anthropological Perspective, pod redakcją Chrisa Hanna i Hermanna Goltza (2010). Pada tu kluczowe spostrzeżenie tych badaczy, że „w odróżnieniu od zachodnich tradycji [chrześcijańskich] w naukach społecznych właściwie nie zostały rozwinięte żadne paradygmaty, które analizowałyby wzorce wschodnie” (Hann, Goltz 2010: 3,8). Wschodnie chrześcijaństwo nie stało się też przedmiotem żadnej znaczącej debaty czy poważnych studiów podjętych przez wpływowego zachodniego filozofa czy badacza społecznego (Hann 2011:14).

Sądzimy, że sytuacja ta wpłynęła niekorzystnie zarówno na rozwój antropologicznych teorii religii, jak i wiedzy na temat związków prawosławia z rozmaitymi praktykami życia społecznego. W teoriach tych prawosławie nie tylko jest „niedoreprezentowane”, lecz w ogóle nieuwzględnione, mimo że liczy ono obecnie ponad 200 mln wyznawców (Hann, Goltz 2010: 2). Według Hanna i Goltza społeczeństwa zachodnie wyparły ze swojej pamięci bliskowschodnie pochodzenie chrześcijaństwa (Hann, Goltz 2010: 8). Prawosławie jest obecnie postrzegane przez nie jako derywacja zachodniego chrześcijaństwa, mało znaczący jego odłam, „chrześcijaństwo peryferyjne”. Ułatwia to bowiem postrzeganie świata w kategoriach dualistycznych, gdzie Zachód i chrześcijaństwo są ze sobą utożsamiane i traktowane w politycznym dyskursie jako przeciwwaga dla często traktowanego protekcjonalnie i orientalizowanego Bliskiego Wschodu, kojarzonego niemal wyłącznie z islamem, choć jest to ewidentnie miejsce narodzenia się obu tych religii (Hann, Goltz 2010).

Zachodni badacze w swoich pracach w ogóle nie uznają prawosławia za istotny czynnik „genetyczny”, który do pewnego stopnia może wyjaśniać długotrwałe wzorce politycznego i ekonomicznego rozwoju (Hann 2011: 15; Hann, Goltz 2010: 3). Hann i Goltz (2010: 14) proponują w związku z tym, by antropolodzy zajęli się rozpoznawaniem „odmiennych prawosławnych wzorców nowoczesności”, których genealogii doszukują się między innymi w pojmowaniu w prawosławiu samej teologii jako liturgicznego dyskursu między Bogiem a człowiekiem, koncepcji dialogiczności ludzkiej egzystencji, czy też bizantyńskiej symfonii władz. Zalecają, by badać je „w kontekście szeroko rozumianych instytucjonalnych zmian i z  uwzględnieniem znaczenia relacji władzy i ich konsekwencji dla zrozumienia nas samych” (Hann, Goltz 2010: 3). Do myśli tej powracają w swoim tekście kilkakrotnie. Twierdzą, że zdecentralizowana struktura organizacji Wschodnich Kościołów i wysoki stopień zgodności między nimi a świeckimi, narodowymi tożsamościami pozwala na podjęcie badań przystawalnością kosmicznych (cosmic) i społecznych porządków.

Inspirując się tym podejściem, sądzimy jednak, że nadmierne podkreślanie znaczenia prawosławia dla zrozumienia życia społeczno-politycznego prawosławnych społeczności może prowadzić do esencjalizacji prawosławia i nadawania mu zbyt znaczącej roli, kosztem innych czynników w procesie rozumienia aktualnych procesów społecznych, politycznych czy ekonomicznych. Grozi to między innymi zbyt arbitralnym ustanawianiem ciągłości pewnych przekazów, odnajdywaniem mylnych, uproszczonych genealogii pewnych instytucji czy procesów społecznych...

Do pobrania pdf

(1) Antropologia prawosławia - Fragment artykułu Magdaleny Lubańskiej i Agaty Ładykowskiej PRAWOSŁAWIE – „CHRZEŚCIJAŃSTWO PERYFERYJNE”? O TEOLOGICZNYCH UWIKŁANIACH TEORII ANTROPOLOGICZNEJ I STRONNICZOŚCI PERSPEKTYW POZNAWCZYCH ANTROPOLOGII CHRZEŚCIJAŃSTWA „LUD” t. 97, 2013, s. 195-219.

Powiązane materiały